Bağımlılık Profil İndeksi İnternet Bağımlılığı Formu’nun (BAPİNT) geliştirilmesi: Geçerlik ve güvenilirliği
Kultegin Ogel, Figen Karadag, Defne Satgan, Ceren Koc
Makale No: 5   Makale Türü:  Araştırma
Amaç: Bağımlılık Profil İndeksi (BAPİ) ölçeğini internet kullanımı ve bağımlılığına uyumlu hale getirmek, böylece bağımlılık tanımına daha iyi uyan ve klinik amaçlarla kullanılabilecek bir internet bağımlılığı ölçeği geliştirmek amacıyla bu araştırma düzenlenmiştir.

Yöntem: Bağımlılık Profil İndeksi (BAPİ) ölçeğinin soruları internet kullanımını ölçmeye uygun hale getirildi. Pilot uygulama ve geri bildirimlerden sonra, 18 soruluk yeni ölçek oluşturuldu. Bir özel lisenin 1. sınıf öğrencilerinden rastgele yöntemle seçilen 103 öğrenci ve bir üniversitenin tıp fakültesi birinci sınıf öğrencilerinin tümü (n=51) araştırmaya alındı. Ölçek bağlantılı geçerliği araştırmak için Nichols tarafından geliştirilen ve Canan tarafından Türkçe’ ye uyarlanan İnternet Bağımlılığı Ölçeği kullanıldı. İlk uygulamadan 15 gün sonra ölçek örnekleme tekrar uygulandı.

Bulgular: BAPIİNT’in Cronbach alfa katsayısı 0.88 ve tekrar test korelasyonu 0.85 bulunmuştur. Faktör analizinde toplam varyansın %57.03’ünü açıklayan 3 faktör saptanmıştır. BAPİİNT ile internet bağımlılık ölçeği arasında korelasyon katsayısı 0.81 bulunmuştur. ROC eğrisi altında kalan alan 0.97 olarak saptanmıştır. BAPİNT 2 puan için kesme noktasında duyarlılık 0.90, özgüllük ise 0.90 olmaktadır. İki sorudan oluşan tarama formunda 3.5 puan için kesme noktasında duyarlılık 0.72, özgüllük ise 0.83 olmaktadır.

Sonuç: BAPİNT’in lise ve üniversite öğrencilerinde kullanılabilecek geçerli ve güvenilir bir ölçek olduğu söylenebilir.
Anahtar Kelimeler: Bağımlılık, internet, ölçek
Düşünen Adam: Psikiyatri ve Nörolojik Bilimler Dergisi: 2015;28:337-343
Tüm Metin:

GİRİŞ

İnternet bağımlılığı henüz tam olarak kabul görmüş bir tanı kategorisi değildir. Araştırmalarda ve ölçek geliştirmede bilgisayar bağımlılığı, sanal bağımlılık, teknoloji veya oyun bağımlılığı gibi farklı adlandırmalar da kullanılmaktadır. İnternet bağımlılığının yaygın bir sorun olduğu, kişinin akademik, sosyal, ekonomik ve aile yaşamını olumsuz etkilediği gösterilmiştir (1,2). İnternetin kolay ulaşılabilir ve ucuz olması, internet kullanımı sırasında kişinin kendi kimliğinin dışında bir kimlikle var olabilmesi gibi etkenlerin sorunun boyutunun hızla artmasında bir etken olduğu ileri sürülmüştür (3).

İnternet kullanımı ile ilişkili sorunlar dürtü kontrol bozuklukları veya kumar bağımlılığı ile benzer bulunmakla birlikte, bu tanı kategorilerinden psikopatolojik olarak ayrıştığı (4,5), daha çok alkol madde bağımlılığına benzerlik gösterdiği ileri sürülmüştür (6,7). Son yayınlanan sınıflandırmalarda ise “internette oyun oynama bağımlılığı” olarak değerlendirilmektedir (8). Genel olarak bakıldığında, internet bağımlılığı ile ilgili olarak önerilen tanı ölçütlerinin, bağımlılık tanı ölçütleri ile büyük oranda örtüştüğü gözlenmektedir (9,10).

İnternet bağımlılığı ile ilgili olarak birçok ölçek geliştirilmiştir (11). Ülkemizde de internet bağımlılığını değerlendirmek amacıyla ölçekler geliştirilmiş veya bazı ölçeklerin Türkçe geçerlik ve güvenilirlik çalışmaları yapılmıştır (12-14).

Bağımlılık Profil İndeksi (BAPİ) bağımlılık şiddetini ve bağımlılığın farklı boyutlarını değerlendirmek amacıyla geliştirilmiş bir ölçektir (15). Bu ölçek ülkemizde birçok klinik çalışmada kullanılmaktadır. Bu araştırmada amacımız, BAPİ’nin internet kullanımını değerlendirebilecek bir şekilde uyarlanmasını ve ölçeğin internet formunu geliştirmektir.

YÖNTEM

İnternet Bağımlılığı Ölçeği: Nichols tarafından geliştirilen (16,17) ve Canan (18) tarafından Türkçe’ye uyarlanan ölçek 27 maddeden oluşmaktadır. Ölçeğin iç tutarlılığı bir hayli yüksektir (Cronbach α=0.94) ve bir haftalık test-tekrar test güvenirliği de oldukça iyidir (Spearman-Brown korelasyon katsayısı: 0.98; p<0.001). Ölçeğin geçerlik ve güvenilirlik çalışması hem lise hem de üniversite öğrencilerinde yapılmıştır (18). Kesme noktası 0.81 puandır.

Bağımlılık Profil İndeksi (BAPİ): 37 sorudan ve 5 alt ölçekten oluşan bir öz bildirim ölçeğidir. Alt ölçekler, madde kullanım özelliklerini, bağımlılık tanı ölçütlerini, madde kullanımının kişinin yaşamına etkisini, madde kullanımı için şiddetli isteği (craving) ve madde kullanımını bırakma motivasyonunu ölçmektedir (15). Güvenilirlik analizinde, tüm ölçeğin Cronbach alfa katsayısı 0.89 ve alt ölçeklerin Cronbach alfa katsayıları 0.63-0.86 arasında bulunmuştur. Madde-toplam puan korelasyon katsayıları 0.42-0.89 arasındadır. Tüm ölçek için iki yarı test korelasyonlarından Spearman-Brown katsayısı 0.83 saptanmıştır. Açıklayıcı faktör analizinde toplam varyansın %52.39’unu temsil eden 4 faktör elde edilmitir. BAPİ şiddetli istek alt ölçeği PAAÖ/PMAÖ, motivasyon alt ölçeği ise SOCRATES ile bağıntılı bulunmuştur. BAPİ toplam puanı ile MATT ortalama puanı ve ASI Ölçeği’nin alt başlıklarının bileşik puanları bağıntılı bulunmuştur.

Örneklem

Bir özel lisenin 1. Sınıf öğrencilerinden rastgele yöntemle seçilen 103 öğrenci ve bir üniversitenin tıp fakültesi birinci sınıf öğrencilerinin tümü (n=51) araştırmaya alındı. Araştırmaya alınan öğrencilerin tümü (n=154) ölçeği yanıtlamıştır. Eksik veya yanlış doldurulduğu için çıkarılan ölçek olmamıştır. Bir standardizasyon çalışması olduğu için, denekler arasında herhangi bir ayırıma gidilmemiştir. Araştırma için Acıbadem Üniversitesi etik kurulundan onay alınmıştır. Ölçekler öğrenciler tarafından isim verilmeden doldurulmuş ve karışık olarak toplanmıştır. Lise öğrencilerinin yaş ortalaması 17.7±0.6, üniversite öğrencilerinin yaş ortalaması ise 20.0±0.6 saptanmıştır.

Uygulama

Formlar doldurulduktan 15 gün sonra 108 öğrencinin formları tekrar doldurması sağlanmıştır.

Ölçeğin Geliştirilmesi

İnternet bağımlılığı, ölçütleri bulunmayan bir kategori olmakla birlikte, bağımlılık ölçütlerinin temel alınması önerilmektedir (10). İnternet bağımlılığı ölçeğini geliştirmek amacıyla ülkemizde geçerlik ve güvenilirlik çalışmaları olan Bağımlılık Profil İndeksi ölçeği (BAPİ) temel alınmıştır. Ölçek soruları BAPİ’nin boyutlarına uygun bir şekilde düzenlendi. Ancak sorular internet sorunu değerlendirebilmek için farklı biçimlerde soruldu. İnternet bağımlılığını sorgulamada uygun olmayan (örneğin: “Kullandığınız başka maddeler var mı?”) sorular ölçekten çıkarıldı. Yanıt seçenekleri BAPİ’de olduğu gibi 5’li likert olarak geliştirildi. Geliştirilen soru formu, öğretmenleri tarafından internette yoğun biçimde oyun oynadığı belirtilen 10 kişiye uygulandı. Her soru hakkında tek tek görüşülerek uygulayıcıların görüşleri ve geribildirimleri alındı.

Geribildirimlere uygun olarak soru yapıları değiştirildi ve bu kişiler tarafından hiç anlaşılmayan sorular formdan çıkarıldı. Hazırlanan sorular, bağımlılık alanından çalışan 5 uzmana yollandı ve görüşleri alındı. Geribildirimler doğrultusunda soru formu son haline getirildi. Böylece yüzey geçerliliği elde edildi. Yirmi bir sorudan ve 5 boyuttan oluşan ölçeğin Cronbach alfa katsayısı 0.86 bulundu. Güvenilirlik katsayısı 0.4’ün altında kalan 3 maddenin (“İnternet kullanmayı isteyip de kullanamadığınız zamanlar bazı sorunlar ortaya çıktı mı?”, “İnternet kullanmak beden sağlığınızı olumsuz yönde etkiledi mi?” ve “İnternete, planladığınız zamanda giremediğinizde, sinirlendiğiniz oldu mu?”) ölçekten çıkarılması kararlaştırıldı. Böylece 18 sorudan ve 5 alt boyuttan oluşan ölçeğe Bağımlılık Profil İndeksi İnternet Formu (BAPİNT) adı verildi.

İstatistiksel Analiz

Güvenilirlik analizleri için Cronbach alfa katsayısı hesaplanmış, ölçeğin faktör yapısı açıklayıcı faktör analizi ve varimaks rotasyonu ile incelenmiştir. Ölçek bağıntılı geçerlik analizinde Pearson korelasyon analizi uygulanmıştır. Araştırmada tüm istatistikler SPSS 17.0 programı kullanılarak yapılmıştır.

BULGULAR

Güvenilirlik

Tüm ölçeğin Cronbach alfa katsayısı 0.88 ve alt boyutların Cronbach alfa katsayıları 0.64-0.77 arasında bulunmuştur. Madde-toplam puan korelasyon katsayıları 0.44-0.68 arasında saptanmıştır (Tablo 1).

Tekrar test korelasyonu tüm ölçek için 0.85 (p<0.01) bulunmuştur. Alt boyutların tekrar test korelasyonlarının hepsi istatistiksel olarak anlamlı olup (p<0.01) 0.64 ile 0.82 arasında saptanmıştır.

Geçerlik

Ana bileşenler yöntemi ile varimax rotasyon kullanarak açıklayıcı faktör analizi yapılmıştır. Faktör analizinde ölçeğin orijinalinde olduğu gibi internet kullanım özellikleri analize alınmamıştır. Açıklayıcı faktör analizinde özdeğeri 1’den büyük 4 faktör elde edilmiştir ve toplam varyansın %57.4’ünü açıklamaktadır (Tablo 2).

Birinci faktör “internet kullanımının yaşama etkisi”, ikinci faktör “ bağımlılık tanı ölçütleri-şiddetli istek”, üçüncü faktör “motivasyon” ve dördüncü faktör “etkinliklerden vazgeçme” olarak adlandırılabilir. Dördüncü faktör tanı ölçütlerinden birini içerdiği düşünülerek, bu faktörde yer alan 3 sorunun ortalaması alınarak ikinci faktör yapılmıştır. Bu haliyle toplam varyansın %57.03’ünü açıklayan 3 faktör saptanmıştır. Daha önceki analizde ayrı bir faktör olarak gözüken “etkinliklerden vazgeçme” ye ilişkin soruların “internet kullanımının yaşama etkisi” faktörü içinde yer aldığı saptanmıştır (Tablo 3).

Alt boyutların toplam puanları ile yapılan açıklayıcı faktör analizinde özdeğeri 1’den büyük tek faktör elde edilmiştir ve toplam varyansın %57.3’ünü açıklamaktadır. Faktör yükleri tanı ölçütleri için 0.88, yaşama etki için 0.84, şiddetli istek için 0.80, internet kullanım özellikleri için 0.62 ve motivasyon için 0.61 olarak saptanmıştır.

Ölçek Bağlantılı Geçerlik

BAPİNT ile internet bağımlılık ölçeği arasında korelasyon katsayısı 0.81 (p<0.01) bulunmuştur. İnternet Bağımlılığı Ölçeği temel alındığında, ROC eğrisi (Grafik 1) altında kalan alan 0.97 (p<0.001) bulunmuştur. BAPİNT 2 puan için kesme noktasında duyarlılık 0.90, özgüllük ise 0.90 [pozitifi kestirme değeri (PPV): 99.1 ve negatifi kestirme değeri (NPV): 61.5] olmaktadır. Araştırmada 2 puan altı alan alanların oranı %83’tir.

Tarama formu olarak kullanmak için 2 soru seçilmiştir. Seçilen “İnternet kullanım süresi” ile “internet kullanımının kişinin hayatında soruna yol açma” sorularının toplamı genel BAPİNT toplam puanı ile yüksek korelasyon göstermektedir (0.82, p<0.01). İnternet Bağımlılığı Ölçeği temel alındığında, ROC eğrisi (Grafik 2) altında kalan alan 0.88 (p<0.001) bulunmuştur. Tarama formunda 3.5 puan için kesme noktasında duyarlılık 0.72, özgüllük ise 0.83 (PPV: 97.5 NPV:75.7) olmaktadır.

Lise ve Üniversite Öğrencileri

Lise öğrencileri için ayrı olarak yapılan analizde tüm ölçeğin cronbach alfa katsayısı 0.88 bulunmuştur. açıklayıcı faktör analizinde özdeğeri 1’den büyük dört faktör elde edilmiştir ve toplam varyansın %59.2’sini açıklamaktadır. Soruların faktörlere dağılımı genel grupla benzerdir. Kesme puanı 2’dir.

Üniversite öğrencileri için ayrı olarak yapılan analizde tüm ölçeğin cronbach alfa katsayısı 0.90 bulunmuştur. Açıklayıcı faktör analizinde özdeğeri 1’den büyük dört faktör elde edilmiştir ve toplam varyansın %71.7’sini açıklamaktadır. Soruların faktörlere dağılımı genel grupla benzerdir. Kesme puanı 2’dir.

TARTIŞMA

Soruların faktör analizinde faktörlere dağılımının, BAPİ’nin daha önce diğer formlarıyla yapılan çalışmalarda belirlenen boyutlara uygun olduğu söylenebilir. Etkinliklerden vazgeçme ile ilgili sorular faktör analizi sonucu “tanı ölçütleri” boyutundan “yaşama etki” boyutuna alınmıştır. BAPİ’nin orijinal makalesinde de etkinliklerden vazgeçme iki boyut arasında bir yerde kaldığı gözlenmektedir (15). Farklı araştırmalarda da benzer bulgular saptanmış olmakla birlikte (20), bağımlılık şiddeti yüksek gruplarda yapılan araştırmalarda etkinliklere katılımın düşebileceğine inanıyoruz.

Aşerme faktör analizinde tanı ölçütleri boyutu içinde yer almaktadır. Ancak klinik kullanımda hastayı değerlendirme kolaylığı amacıyla aşermenin ayrı bir boyut olarak kalmasında yarar olacağına inanmaktayız. Bu haliyle BAPİNT’in aşağıdaki boyutlardan oluştuğu ileri sürülebilir:

•İnternet kullanım sıklığı

•Bağımlılık tanı ölçütleri (bağımlılık belirtileri)

•İnternet kullanımının yaşama etkisi

•İnternet kullanımı için aşerme

•İnternet kullanımını azaltma motivasyonu

BAPİNT’in alt boyutları diğer birçok klinik çalışmada ortaya konan internet bağımlılığının alt boyutları ile benzeşmektedir (21,22). Tüm çalışmalarda internet kullanımının yaşama etkileri, günlük yaşamda internet kullanımının sıklığı, tolerans gelişimi, yoksunluk gibi belirtilerin, sorunu tanımlamada kullanılabileceği belirtilmiştir. Yine internet bağımlılığı için önerilen tanı ölçütleri ile de benzeşmektedir (9).

Lise ve üniversite öğrencilerinde ayrı olarak yapılan değerlendirmede, güvenilirlik katsayıları iyi düzeydedir ve her iki popülasyonda da faktör yapısı benzerdir. Bu nedenle ölçeğin her iki grupta kullanılabileceğini söyleyebiliriz. Yetişkinlerde ölçeğin kullanımı ile ilgili standardizasyon araştırmalarına gereksinim olduğu kanaatindeyiz.

BAPİNT’in daha geniş ve farklı sosyoekonomik popülasyonlarda uygulanması ile elde edilecek bulguların da, ölçeğin geçerlik ve güvenilirliğine katkıda bulunacağı inanıyoruz. Özellikle internet bağımlılığı tanı ölçütleri geliştikten sonra, bağımlı olan ve olmayan gruplarda ölçek puanlarının karşılaştırılmasının yararlı olacağı söylenebilir. Bu haliyle ölçeğin, tanı ölçütleri tam olarak belli olmayan bir tanı kategorisini yansıttığı unutulmamalı ve buna göre değerlendirme yapılmalıdır.

KAYNAKLAR

1.Young KS. Internet addiction: the emergence of a new clinical disorder. Cyberpsychol Behav 1998; 1:237-244. [CrossRef]

2.Ko CH, Yen JY, Chen CC, Chen SH, Yen CF. Proposed diagnostic criteria of Internet addiction for adolescents. J Nerv Ment Dis 2005; 193:728-733. [CrossRef]

3.Cooper A. Sexuality and the Internet: Surfing into the new millennium. Cyberpsychol Behav 1998; 1:181-187. [CrossRef]

4.Dalbudak E, Evren C, Topcu M, Aldemir S, Coskun KS, Bozkurt M, Evren B, Canbal M. Relationship of Internet addiction with impulsivity and severity of psychopathology among Turkish university students. Psychiatry Res 2013; 210:1086-1091. [CrossRef]

5.Tonioni F, Mazza M, Autullo G, Cappelluti R, Catalano V, Marano G, Fiumana V, Moschetti C, Alimonti F, Luciani M, Lai C. Is Internet addiction a psychopathological condition distinct from pathological gambling? Addict Behav 2014; 39:1052-1056. [CrossRef]

6.Griffiths M. Does internet and computer ‘addiction’ exist? Some case study evidence. Cyberpsychol Behav 2000; 3:218-222. [CrossRef]

7.Hollander E, Stein DJ. Clinical Manual of Impulse-control Disorders. Arlington, VA: American Psychiatric Publishing, 2006; 184-189.

8.American Psychiatric Association. Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, 5 (DSM-5). Arlington, VA: APA, 2013.

9.Tao R, Huang X, Wang J, Zhang H, Zhang Y, Li M. Proposed diagnostic criteria for internet addiction. Addiction 2010; 105:556-564.[CrossRef]

10.Van Rooij AJ, Prause N. A critical review of “Internet addiction” criteria with suggestions for the future. J Behav Addict 2014; 3:203-213.[CrossRef]

11.Aboujaoude E. Problematic internet use: an overview. World Psychiatry 2010; 9:85-90. [CrossRef]

12.Sahin C. An analysis of internet addiction levels of individuals according to various variables. TOJET: The Turkish Online Journal of Educational Technology 2011; 10:60-66.

13.Ceyhan E, Ceyhan AA, Gürcan, A. Problemli İnternet Kullanımı Ölçeği’nin geçerlik ve güvenirlik çalışmaları. Kuram ve Uygulamada Eğitim Bilimleri Dergisi 2007; 7:387-416.

14.Kayri M, Günüç S. Türkiye’de internet bağımlılık profili ve internet bağımlılık ölçeğinin geliştirilmesi: Geçerlik-güvenirlik çalışması. Hacettepe Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi 2010; 39: 220-232.

15.Ögel K, Evren C, Karadağ F, Gurol T, Satgan D. Bağımlılık Profil İndeksi’nin (BAPİ) Geliştirilmesi, Geçerlik ve Güvenilirliği. Turk Psikiyatri Derg 2012; 23:264-273.

16.Griffiths M. Internet addiction: Does it really exist? In Gackenbach J (editor). Second Ed. New York: Academic Press, 1998, 61-75.

17.Nichols LA, Nicki R. Development of a psychometrically sound Internet addiction scale: a preliminary step. Psychol Addict Behav 2004; 18:381-384. [CrossRef]

18.Canan F, Ataoğlu A, Nichols LA, Yıldırım T, Özturk Ö. Evaluation of psychometric properties of the internet addiction scale in a sample of Turkish high school students. Cyberpsychol Behav Soc Netw 2010; 13:317-320. [CrossRef]

19.Canan F. Üniversite öğrencilerinde internet bağımlılığı, disosiyatif belirtiler ve sosyodemografik özellikler arasındaki ilişki. Tıpta Uzmanlık Tezi, Düzce Üniversitesi, Tıp Fakültesi, Psikiyatri Anabilim Dalı, Düzce, 2010.

20.Şenormancı Ö, Konkan R, Güçlü O, Şenormancı G. Evaluation of coping strategies of male patients, being treated in internet addiction outpatient clinic in Turkey. Journal of Mood Disorders 2014; 4:14-19. [CrossRef]

21.Shapira NA, Lessig MC, Goldsmith TD, Szabo ST, Lazoritz M, Gold MS, Stein DJ. Problematic internet use: proposed classification and diagnostic criteria. Depress Anxiety 2003; 17:207-216. [CrossRef]

22.Aboujaoude E, Koran LM, Gamel N, Large MD, Serpe RT. Potential markers for problematic Internet use: a telephone survey of 2,513 adults. CNS Spectr 2006; 11:750-755.

MAKALE GÖNDER
11. Ulusal Alkol ve Madde Bağımlılığı Kongresi
DÜŞÜNEN ADAM BROŞÜRLERİ
KAPAK
Creative Commons Lisansı

Düşünen Adam : Psikiyatri ve Nörolojik Bilimler Dergisi Creative Commons Alıntı-Gayriticari-Türetilemez 4.0 Uluslararası Lisansı ile lisanslanmıştır.
Düşünen Adam - Psikiyatri ve Nörolojik Bilimler Dergisi
Bakırköy Prof. Dr. Mazhar Osman Ruh Sağlığı ve Sinir Hastalıkları Eğitim ve Araştırma Hastanesi
Yayıncı
Yerküre Tanıtım ve Yayıncılık Hizmetleri A.Ş.