Eskişehir Osmangazi Üniversitesi öğrencilerinde sigara, alkol ve madde kullanım yaygınlığı
Ali Dayi, Gulcan Gulec, Fezan Mutlu
Makale No: 2   Makale Türü:  Araştırma
Amaç: Bu çalışmada, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi öğrencilerinde Tütün, alkol ve madde kullanım yaygınlığı ve madde kullanımının sosyodemografik değişkenlerle ilişkisinin araştırılması amaçlanmıştır.

Yöntem: Çalışmanın evreni Eskişehir Osmangazi Üniversitesi fakülte ve yüksekokullarında okuyan 17676 öğrenciden oluşmaktadır. Kesitsel yöntem ile toplam 3141 öğrenciye (%17.76) ulaşılmıştır. Çalışma 3114 kişi üzerinden değerlendirilmiştir. Veri toplamak amacıyla bir anket formu kullanılmıştır.

Bulgular: Eskişehir Osmangazi Üniversitesi öğrencilerin yaşam boyu tütün kullanım yaygınlığı %40.2’dir. Yaşam boyu alkol kullanım yaygınlığı %60.8, yaşam boyu tütün ve alkol dışınca madde kullanım yaygınlığı ise %11.0 olarak saptanmıştır. Bu çalışmada tütün, alkol ve madde kullanımının; erkeklerde, yalnız yaşayan öğrencilerde, kendilik algısı olumsuz olanlarda, geleceğe yönelik olumsuz düşünceleri olanlarda, heyecan arayanlarda ve öfke kontrolünde güçlük çekenlerde daha yüksek olduğu saptanmıştır. Ayrıca aile bireylerinin ve özellikle yakın çevresinde tütün, alkol ve madde kullanımı olan öğrencilerde de tütün, alkol ve madde kullanım yaygınlığının daha yüksek olduğu saptanmıştır.

Sonuç: Önleme programlarının hazırlanmasında bu risk faktörlerinin de dikkate alınması ve bu programların gençlere üniversiteye gelmeden önce uygulanması gerekmektedir.
Anahtar Kelimeler: Alkol, yaygınlık, madde, tütün, üniversite
Düşünen Adam: Psikiyatri ve Nörolojik Bilimler Dergisi: 2015;28:309-318
Tüm Metin:

GİRİŞ

Bağımlılık yapıcı madde kullanımı, tüm dünyada olduğu gibi Türkiye’de de önemli halk sağlığı sorunlarından biridir. Bu sorun gelişmiş ülkelerde, gelişmekte olan ülkelere göre daha ciddi boyutlardadır (1). Tütün, alkol ve diğer psikoaktif maddelere başlama yaşının genellikle ergenlik ya da genç erişkinlik döneminde olduğu bildirilmektedir (2).

Madde kullanım bozukluğunun etiyolojisinde bireysel ve çevresel etkenlerin etkili olduğu bilinmesine rağmen, bu etkinin ne oranda olduğu tam olarak bilinmemektedir. Bağımlılık yapıcı maddeye erken yaşta başlamada, çevresel etkenlerin etkin olduğu, kişisel gelişime olumsuz etki eden tüm etkenlerin bağımlılığa yatkınlığı arttırdığı bildirilmektedir (3 ).

Bağımlılık bir süreçtir ve genç, artmış merak duygusuyla, madde kullanımına yönelik çekincelerine rağmen maddeyi deneme yolunu seçebilmektedir. Önleme programlarının yetersiz olması, ulaşma kolaylığı, yaygın reklam ve pazarlama stratejilerinden dolayı başlama yaşı da gittikçe düşmektedir (4).

Madde bağımlılığının önlenebilir ciddi bir halk sağlığı problemi olması ve özellikle ergen ve genç erişkinlerin risk altında olması nedeniyle, gençlerde bağımlılık yapıcı madde kullanımını etkileyen değişkenlerin saptanması, önleme programlarının geliştirilmesine katkı sağlayacaktır. Bu nedenle, bu çalışmada Eskişehir Osmangazi Üniversitesi öğrencilerinde tütün, alkol ve madde kullanımı yaygınlığını saptamak, madde kullanım durumunu etkileyen etkenleri belirlemek ve sosyodemografik değişkenler ile bağımlılık yapıcı madde kullanımı arasındaki ilişkiyi belirlemek amaçlanmıştır.

YÖNTEM

Bu çalışmanın evreni, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi’nde 2011-2012 eğitim yılında 4 yıl ve üzeri eğitim veren fakülte ve yüksekokullarda okuyan 17676 öğrenciden oluşmaktadır. Öğrenci listesi Eskişehir Osmangazi Üniversitesi’nde merkezi öğrenci işlerinden elde edilmiştir. Bu çalışmada kesitsel araştırma yapılmıştır. Taner’in (5) çalışmasında Boğaziçi Üniversitesi öğrencileri arasında %66.5 alkol, %60.2 sigara, %9.2 esrar kullanımı saptanmıştır. Çalışmamızda Taner’in (5) %66.5’lik alkol kullanım oranı referans alınarak örneklem hacmi hesaplanmıştır. Örneklem hacmi hesaplamadan önce araştırmadan elde edilecek parametre tahmini ile gerçek parametre arasında müsaade edilebilecek farkın (tolerans, difference) (d=|µ-µ0|, d=|µ-µ|, ya da d=|P-P|) önceden belirlenmesi gerekir. Fark için belirlenecek tolerans miktarı, parametrenin büyüklüğü dikkate alınarak %2.0, %3.0, %4.0, %5.0 gibi olabildiğince küçük bir değer olması gerekir. Bu değerler içinde yaygın kabul gören değerler %4.0, %5.0 değerleridir. Bu çalışmada %4.0 tolerans miktarını dikkate alarak alkol kullanım yaygınlığı için d=0.665x0.04=0.0266 olarak saptanmıştır.

Tip 1 hata α=0.001 yanılma payına göre kesitsel araştırma için örnek hacmini n=(NxPxQxz2)/([N-1]xd2)=(17676x0.665x0.335x3.282)/(17675x[0.0266]2)= 3387 öğrenci olarak hesaplanmıştır. Toplam öğrenci sayısı olan 17676, 3387’a oranlandığında 0.19 oranı elde edilmiştir. Her bir fakültedeki öğrenci sayısını bu oranla çarparak her bir fakültede ankete katılacak öğrenci sayısı elde edilmiştir. Kesitsel yöntem ile toplam 3141 öğrenciye ulaşılmıştır. Kadın öğrenci sayısının erkek öğrenci sayısından fazla olduğu Sağlık Yüksek Okulu ile öğrenci sayısının az olduğu Ziraat Fakültesi ve İlahiyat Fakültesinin tüm öğrencilerine ulaşılmaya çalışılmıştır.

Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Rektörlüğü’nden alınan izin sonrası, anketlerin uygulanması Nisan - Haziran 2012 tarihleri arasında tamamlanmıştır. Tüm fakültelerin ilgili bölüm başkanları ile görüşülerek birinci, ikinci, üçüncü, dördüncü ve Tıp Fakültesi için beşinci, altıncı sınıfların en kalabalık katıldıkları dersler denk gelecek şekilde anket uygulaması için izin ve randevular alınmıştır. Uygulama öncesi öğrencilere kısa bir açıklama yapılarak çalışmanın amacı hakkında bilgi verilmiş, kimlik bilgilerini yazmalarının gerekmediği ve anketlerin toplu olarak değerlendirileceği, kişisel değerlendirme yapılmayacağı, çalışmaya katılmanın gönüllülük esasına dayandığı, üniversite yönetiminden ve başka herhangi bir kurumdan bağımsız bir araştırma olduğu anlatılmıştır. Anketler araştırmacı tarafından bilgilendirme sonrası dağıtılmış, anketlerin doldurulması yaklaşık 20 dakika sürmüş ve anketler karışık olarak aynı araştırmacı tarafından toplanmıştır. Çalışma için Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Etik Kurulundan etik kurul onayı alınmıştır.

Ulaşılan öğrencilerin 1781’i kadın, 1360’ı erkektir. Çalışmaya katılan 11 öğrenci tuzak madde “relaktin”i kullanıyor olduklarını belirttikleri için, 16 öğrenci ise anketlerindeki yetersiz veri nedeniyle analizlerden çıkartılmıştır. Çalışma 3114 kişi üzerinden değerlendirilmiştir. Çalışma bir anket formu kullanılarak yapılmıştır.

Anket formu, 2005’te Taner’in Boğaziçi Üniversitesi Öğrencilerinde yaptığı çalışma (5) ve 2008’de Güler’in Ege Üniversitesi hazırlık sınıfı öğrencilerinde yaptığı çalışmanın (6) anket formları incelenerek oluşturulmuştur. Anket formu; katılımcının cinsiyeti, yaşı, sınıfı, okuduğu fakülteyi, mezun olduğu liseyi, üniversiteye gelmeden önce yaşadığı yeri, şu anda kimlerle yaşadığını, kendini dönem arkadaşları ile kıyasladığında kendi başarı algısının ne olduğunu, anne babanın eğitim durumunu, haneye giren aylık geliri, eğitimini sürdürmek için masraflarını nasıl karşıladığını, anne babanın sağlığını, anne babanın anlaşma durumunu, ailede tütün-alkol kullanan bireyleri, yakın çevrede madde kullanan kişinin varlığını, yaşam boyu, son 1 yıl ve son 1 ayda kendisinin tütün-alkol-madde kullanıp kullanmadığını, alkol kullanıyorsa sıklığı, bir oturuşta kullandığı alkol miktarı, alkol-tütün-madde kullanmış ise nedenini, kullanmış olduğu maddeyi ilk kaç yaşında denediğini, maddeyi nereden bulduğunu, bugüne dek tütün-alkol-madde hakkında bilgilendirme toplantısına katılıp katılmadığını, madde kullanımı hakkında bilgilendirme ya da önleme programına katılmak isteyip istemediğini sorgulayan 33 sorudan oluşmaktadır.

Ayrıca tütün kullanan öğrencilere Fagerström Nikotin Bağımlılık Testi (FNBT) de uygulanmıştır. Bu test, tütün bağımlılığının değerlendirilmesinde en sık kullanılan testtir. Fagerström ve arkadaşları (7) tarafından geliştirilen testin ülkemizde Uysal ve arkadaşları tarafından (8) geçerlilik ve güvenilirlik çalışması yapılmıştır. Bu testin değerlendirilmesi sonucu elde edilen puanlara göre nikotin bağımlılığı, çok düşük (0-2 puan), düşük (3-4 puan), orta (5 puan), yüksek (6-7 puan) ve çok yüksek düzeyde (8-10 puan) olmak üzere beş grupta değerlendirilmektedir. Çalışmamızda “madde” kelimesi ile tütün ve alkol dışında kullanılan, bağımlılık yapıcı maddeler kastedilmiştir.

İstatistiksel Analiz

Veri analizinde, Mann-Whitney Test, Pearson Ki-Kare analizi, oranlar arası farka ait t-testi modelleri kullanılmıştır. Ayrıca demografik değişkenlerin madde kullanımı ile ilişkisini tahmin etmek amacıyla tütün, alkol ve madde kullanımı olan öğrenciler ile tütün alkol ve madde kullanmayan öğrencilerin karşılaştırılmasında istatistiksel olarak anlamlı fark saptanan sosyodemografik değişkenlere Binary Lojistik Regresyon analizi uygulanmıştır. Binary Lojistik Regresyon modeli ve modelin uygunluğunu test etmek amacıyla Hosmer and Lemeshow Testi uygulanmıştır. İstatistiksel yöntemlerin kullanımında SPSS 18.00 programından yararlanılmıştır. İstatistiksel yöntemler sonucunda p<0.05 ise sonuç istatistik olarak anlamlı kabul edilmiştir.

BULGULAR

Araştırmaya katılan 3114 öğrencinin %57.0’si (n=1775) kadın, %43.0’ü (n=1339) erkektir. Yaş ortalamaları 21.36±1.88’dir. Araştırmaya katılan öğrencilerin %59.8’inin (n=1861) yaşam boyu hiç tütün kullanmadığı, %34.1’inin (n=1061) halen tütün kullandığı, %6.1’inin (n=192) ise bırakmış olduğu saptanmıştır (Tablo 1). Tütün kullanan öğrencilere uygulanan FNBT sonucuna göre; 632 öğrencinin (%59.5, genel örneklemin %20.3’ü) 0-2 arası puan alıp çok düşük düzeyde nikotin bağımlılığı, 171 öğrencinin (%16.1, genel örneklemin %5.5’i) 3-4 arası puan alıp düşük düzeyde nikotin bağımlılığı olduğu, 82 öğrencinin (%57.7, genel örneklemin %2.6’sı) 5 puan alıp orta düzeyde nikotin bağımlılığı olduğu, 118 öğrencinin (%11.1, genel örneklemin %3.8’i) 6-7 puan alıp yüksek düzeyde bağımlılığı olduğu ve 58 öğrencinin (%5.4, genel örneklemin %1.9’u) çok yüksek düzeyde nikotin bağımlılığı olduğu saptanmıştır.

Araştırmaya katılan öğrenciler, alkol kullanımı açısından incelendiğinde; %60.8’inin (n=1894) alkollü içki kullandığı, %39.2’sinin (n=1220) ise yaşam boyu hiç alkol kullanmadığı saptanmıştır. Araştırmaya katılan öğrencilerin yaşam boyu, son 1 yıl ve son 1 aydaki alkollü içki kullanma dağılımı Tablo 2’de gösterilmiştir. Ayrıca araştırma grubunda alkol kullanmış olanların alkol kullanım sıklığı Tablo 4’de, bir oturuşta içtikleri standart içki sayısı da Tablo 5’de gösterilmektedir.

Araştırmaya katılan öğrencilerin %11.0’ının (n=348) yaşam boyu alkol ve tütün dışında en az bir madde kullandığı saptanmıştır. Bu 348 kişiden 251’i (%71.0) yaşam boyu tek bir madde kullanırken 97 kişi (%29.0) birden çok maddeyi kullanmıştır. Yaşam boyu, son bir yıl ve son bir ayda madde kullanımının, kullanılan madde türüne göre dağılımı Tablo 3’de gösterilmektedir. Araştırmaya katılan öğrencilerin, ilk kez tütün, alkol ve madde deneme nedenleri Tablo 6’de, yaşam boyu tütün, alkol ve madde kullanımı olan öğrencilerin maddeyi ilk denedikleri yaşa göre dağılımı Tablo 7’de gösterilmektedir.

Ayrıca araştırmaya katılan öğrencilerin %49.9’unun tütün, %40.1’inin alkol, %41.9’unun madde kullanımı ile ilgili çeşitli bilgilendirme eğitimlerine katıldığı, %46.9’unun bağımlılık yapıcı madde kullanımı ile ilgili eğitim ya da önleme çalışmalarına katılmak istediği saptanmıştır.

Tütün Kullanımını Etkileyen Etkenler

Çalışmaya katılan öğrenciler arasında yaşam boyu tütün kullanma yaygınlığı %40.2 bulunmuştur. Tütün kullanma oranı araştırmaya katılan erkeklerde (%55.2), kadınlara (%29.0) göre daha yüksek saptanmıştır (χ2=218.417, p<0.001). Araştırmaya katılan öğrencilerde; hane gelirleri daha yüksek olanlar (z=-7.736, p<0.001), şehirde yaşayanlar (χ2=17.387, p=0.001), başarı algısı kötü olanlar (χ2=69.636, p<0.001), anne ve babalarının eğitim düzeyi yüksek olanlar (sırası ile; 37.781, p<0.001, χ2=21.210, p=0.002), gelirlerini daha fazla kaynaktan ve kendi çalışarak elde edenler (χ2=41.386, p=0.001), yalnız ve arkadaşları ile yaşayanlar (χ2=122.34, p<0.001), annesi (χ2=25.341, p<0.001), babası (χ2=13.176, p<0.001), kardeşi (χ2=56.337, p<0.001) tütün içenler, annesi (χ2=31.109, p<0.001), babası (χ2=76.636, p<0.001) ve kardeşi (χ2=87.114, p<0.001) alkol kullananlar ve yakın çevresinde madde kullanımı olanlar arasında (χ2=213.311, p<0.001) tütün kullanımı istatistiksel olarak anlamlı düzeyde daha yüksek saptanmıştır. Lojistik regresyon analizine göre tütün kullanımını etkileyen risk etkenleri Tablo 8’de gösterilmiştir.

Alkol Kullanımını Etkileyen Etkenler

Çalışmaya katılan öğrenciler arasında yaşam boyu alkollü içki kullanma yaygınlığı %60.8 olarak bulunmuştur. Alkollü içki kullanma oranı araştırmaya katılan erkeklerde %71.3, kadınlarda %52.9 olarak saptanmıştır (χ2=108.682, p<0.001). Araştırmaya katılan öğrenciler arasında; hane gelirleri daha yüksek olanlarda (z=-13.000, p<0.001), şehirde yaşayanlarda (χ2=40.882, p<0.001), yalnız ve evde arkadaşları ile birlikte yaşayanlarda (χ2=93.341, p<0.001), başarı algıları kötü olanlarda (χ2=23.462, p<0.001), anne-babalarının eğitim düzeyinin daha yüksek olanlarda (sırası ile; χ2=237.134, p<0.001; χ2=98.741, p<0.001), gelirlerini daha fazla kaynaktan ve kendi çalışarak elde edenlerde (χ2=84.030, p<0.001), anne ve babalarının anlaşma düzeyi kötü olanlarda (χ2=33.597, p<0.001), anneleri (χ2=174.318, p<0.001) ve babaları tütün içenlerde (χ2=24.151, p<0.001), anneleri (χ2=148.811, p<0.001), babaları (χ2=362.552, p<0.001) ve kardeşleri (χ2=294.677, p<0.001) alkol kullananlarda, yakın çevresinde madde kullanımı olanlarda (χ2=161.143, p<0.001) yaşam boyu alkol kullanımı yaygınlığı daha yüksek olarak saptanmıştır.

Araştırmaya katılan ve alkol kullanan öğrencilerin %46.8’i (n=884) ayda bir ya da daha az, %17.4’ü (n=330) 15 günde bir, %16.6’sı (n=314) haftada bir, %11.0’i (n=209) haftada 2-3 kez, %1.59’i (n=28) her gün alkol kullandıklarını bildirmiştir. Aynı zamanda araştırmaya katılan ve alkol kullanan öğrencilerden %49.6’sı (n=940) bir oturuşta 1-2 standart içki (si), %27.9’u (n=518) bir oturuşta 3-4’si, %11.4’ü (n=217) 5-6’si, %3.3’ü (n=62) 7-9’si, %1.3’ü (n=24) 10 ve daha fazla si tükettiğini bildirmiştir.

Lojistik regresyon analizine göre alkol kullanımını etkileyen risk etkenleri Tablo 9’de gösterilmiştir.

Madde Kullanımını Etkileyen Etkenler

Çalışmaya katılan öğrenciler arasında yaşam boyu madde kullanma yaygınlığı %11.0 olarak saptanmıştır. Madde kullanma oranı araştırmaya katılan erkeklerde %18.4, kadınlarda %5.4 olarak saptanmıştır (χ2=133.203, p<0.001).

Araştırmaya katılan öğrencilerde; hane geliri yüksek olanlar (z=-7.479, p<0.001), yalnız ve evde arkadaşları ile yaşayanlar (χ2=100.704, p<0.001), başarı algısı kötü olanlar (χ2=60.861, p<0.001), babalarının eğitim düzeyi ilkokul altı ya da üniversite olanlar (χ2=24.029, p=0.001), annelerinin eğitim düzeyi ilkokul altı ya da lise ve üzeri olanlar (χ2=43.782, p<0.001), çalışarak gelirlerini temin eden öğrenciler (χ2=23.785, p<0.001), anne ve babalarının anlaşma düzeyi kötü olanlar (χ2=25.191, p<0.001), anneleri (χ2=31.867, p<0.001), babaları (χ2=7.152, p<0.05) ve kardeşleri (χ2=13.867, p<0.001) tütün içenler, anneleri (χ2=63.320, p<0.001), babaları (χ2=51.494, p<0.001) ve kardeşleri (χ2=70.957, p<0.001) alkol kullananlar, yakın çevresinde madde kullanımı (χ2=728.768, p<0.001) olanlar arasında madde kullanımının istatistiksel olarak anlamlı düzeyde daha fazla olduğu saptanmıştır. Araştırmaya katılan ve madde kullanan öğrenciler maddeyi nereden temin ettikleri sorusuna; %54’ü (n=188) yaşıtı olan bir arkadaştan, %31’i (n=104) satın alma yoluyla, %13’ü (n=47) kendinden büyük bir arkadaştan, %2’si (n=9) abla ya da ağabeyden cevabını vermiştir. Lojistik regresyon analizine göre madde kullanımını etkileyen risk etkenleri Tablo 10’da gösterilmiştir.

TARTIŞMA

Tütün Kullanımı ile Sosyodemografik

Değişkenlerin İlişkisi

Ülkemizde üniversite öğrencileri üzerinde yapılan çalışmalarda yaşam boyu tütün kullanma yaygınlığı %16.7 ile %73.3 arasında bildirilmekte, çalışmaların yapıldığı tarihlerde halen tütün kullanma yaygınlığı ise %27.3 ile %33.6 arasında değişmektedir (2.5-14). Çalışmamızda yaşam boyu tütün kullanma oranı %40.2, tütün kullanmaya devam eden öğrenci oranı %34.2 olup diğer çalışmalardan elde edilen sonuçlar ile uyumludur. Yine çalışmamızda diğer çalışmalara benzer olarak cinsiyetler arasında anlamlı fark saptanmıştır (13-16). Lojistik regresyon analizi sonucunda tütün kullanma olasılığı erkeklerde kadınlara göre 2.5 kat daha fazladır.

Çalışmamızda kentte yaşayanların kırsalda yaşayanlara göre 1.2 kat daha fazla tütün kullandığı saptanmış olup önceki araştırmalarla benzer sonuçlara ulaşılmıştır (9,10,17,18). Kırsal kesimde yaşayan kişilerde tütün kullanma oranın düşük olmasında, sosyal ve kültürel değerlerin etkisinin olabileceği düşünülmüştür. Ülkemizde yapılan önceki araştırmalara (5,10,16,17) benzer olarak çalışmamıza katılan öğrencilerde de tütün kullanma olasılığının yalnız yaşayanlarda yüksek olduğu, tütün kullanımı olasılığının, aile ile birlikte yaşamaya göre yalnız yaşayan ve evde arkadaşları ile yaşayanlarda arttığı saptanmıştır. Kırklareli Üniversitesi öğrencilerinde yapılan bir çalışmada da (15) arkadaşlar ile yaşama tütün kullanma için bir risk etkeni olarak saptanmıştır.

Başarı algısı ortalamanın altında öğrencilerin yaklaşık 2 kat, ortalama olan öğrencilerin 1.5 kat daha fazla tütün kullandığı sonuçları Mersin üniversitesi ve Ege Üniversitesi’nde yapılan çalışmalar ile benzerdir (6,19). Yine benzer olarak Sakarya Üniversitesi’nde yapılan çalışmada sene kaybı olanların tütün kullanma oranlarının sene kaybı olmayanlara göre fazla olduğu bildirilmiştir (10). Çalışmamızda tütün kullanan ve kullanmayan öğrencilerin anne ve baba eğitim durumu karşılaştırıldığında, Buydaycı’nın (10) çalışmasına benzer olarak anne, Saraçlı’nın (17) çalışma sonuçları ile benzer olarak da babanın eğitim durumu ile tütün kullanma durumu arasında anlamlı fark saptanmıştır. Ancak eğitim durumu regresyon analizi yapıldığında bu farklılıkların tütün kullanma olasılığını arttırmadığı görülmüştür. Buğdaycı (10) ve Saraçlı’nın (17) çalışmalarında ise risk analizi yapılmamıştır.

Anne, baba ya da kardeşin tütün kullanması ile tütün kullanımı durumu arasındaki ilişkiye yönelik sonuçlar çelişkilidir (6,17,19,20). Çalışmamızda annesi tütün içen öğrencilerin annesi tütün kullanmayan öğrencilerden 1.2 kat daha fazla tütün kullandığı, kardeşi tütün içen öğrencilerin, kardeşi tütün kullanmayan öğrencilerden 1.76 kat daha fazla tütün kullandığı saptanmıştır. Tütün kullanma durumuna benzer olarak Güler (6) yaptığı çalışmada da anne, baba ve kardeşi alkol kullananların tütün kullanma oranlarının anlamlı düzeyde yüksek olduğunu bildirmiştir. Tot ve arkadaşları (19), babası alkol kullanan kişilerin tütün kullanma durumu arasında anlamlıya yakın düzeyde bir ilişki olduğunu ancak annenin alkol kullanması ile tütün kullanma arasında ilişki olmadığını bildirmiştir. Saraçlı’nın (17) yaptığı çalışma ile çalışmamızın sonucu benzerdir. Bizim çalışmamızda, her üç değişkende istatistiksel olarak anlamlı düzeyde farklılık saptanmakla birlikte sadece babanın alkol kullanıyor olması tütün kullanma olasılığını arttırmaktaydı. Sonuç olarak, bulgularımıza göre, yakın çevrede tütün-alkol dışı madde kullanan birisinin varlığının tütün kullanma olasılığını 2.7 kat arttırdığını da göz önüne alırsak, çocuğun ailedeki ve çevredeki rol modelinin bağımlılık yapıcı madde kullanıyor olması ve yine aile içinde bağımlılık yapıcı madde kullanımının kabul görmesinin tütün kullanımında etkili olduğunu düşünebiliriz.

Alkol Kullanımı ile Sosyodemografik

Değişkenlerin İlişkisi

Üniversite öğrencileri üzerinde farklı ülkelerde yapılan çalışmalara göre yaşam boyu alkol kullanım oranları İngiltere’de %89 (21), Kenya’da %51.9 (22), Kanada’da %60.9 (23), Brezilya’da %86.2 (24) olarak saptanmıştır. Ülkemizde üniversite öğrencileri ile yapılan çalışmalarda yaşam boyu alkol kullanım yaygınlığı %48.2 ile %65.5 arasında değişmektedir (3,5,6,10,17,25).

Çalışmamızda şehirde yaşayanların kırsalda yaşayanlara göre 1.46 kat daha fazla alkol kullandığı saptanmış olup bu sonuç üzerinde, diğer çalışmalarda (6,17) bildirildiği gibi, şehirde alkollü içkiye ulaşımın daha kolay olması ve alkol kullanımın daha kabul edilebilir olmasının etkili olabileceği düşünülmüştür. Çalışmamıza Sakarya Üniversitesi (10) ve Ege Üniversitesi’nde (6) yapılan çalışmaların sonuçlarına benzer olarak yaşam boyu alkol kullanım oranları sıklık sırasına göre; yalnız yaşayanların %80.0’ının, evde arkadaşlarıyla yaşayanların %64.3’ünün, ailesiyle birlikte yaşayanların %55.7’sinin, yurtta yaşayanların %54.3’ünün alkol kullandığı saptanmıştır. Lojistik regresyon analizi sonucunda yalnız yaşamanın ve evde arkadaşlar ile yaşamanın alkol kullanımı olasılığını arttırdığı saptanmıştır. Bu sonuçlara göre aile yanında yaşamanın alkol kullanımı için koruyucu bir etken olabileceği yorumu yapılabilir gibi görünse de çalışmamızda aile bireyleriyle yaşayanlarda alkol kullanım oranı; Boğaziçi Üniversitesi’nde (5) ve Ege Üniversitesi’nde (6) yapılan çalışmalardan daha düşük; Sakarya Üniversitesi’nde (10) ve Zonguldak Üniversitesi’nde (17) yapılan çalışmalardan ise daha yüksek olduğu saptanmıştır. Bu duruma aile bireylerinin alkol kullanıyor olmasının etkisi olabileceği, yurtta alkol kullanımın yasak olmasının koruyucu etken olabileceği düşünülmüştür. Ancak çalışmamızda yurtta kalanlarda alkol kullanma yaygınlığının %54 gibi yüksek bir oran olması ve Ege ve Boğaziçi üniversitelerinde yapılan çalışmalarda da yurtta kalanlarda alkol kullanımı oranının yüksek olmasına istinaden alkol kullanımına kısıtlamalar getirilmesinin alkol kullanma oranını düşürebileceği ancak tek başına yeterli olmayacağı söylenebilir.

Çalışmamızda annenin eğitim durumunun 9 yıl ve üzerinde olmasının alkol kullanma olasılığını yaklaşık 2 kat arttırdığı saptanmıştır. Ulukoca ve arkadaşlarının (15) çalışmasında anne eğitim düzeyinin yüksek oluşu alkol kullanımı için bir risk etkeni olarak saptanmıştır. Tot ve arkadaşları (19), alkol kullanımının, annesi tütün kullananlarda, annesi alkol kullananlarda ve babası alkol kullananlarda daha yüksek olduğunu bildirmiştir. Güler (6) ve Saraçlı (17) yaptıkları çalışmada; alkol kullanımı ile babanın alkol kullanması, babanın tütün kullanması, annenin alkol kullanması, annenin tütün kullanması ve çevresinde madde kullanımı arasında istatistiksel olarak anlamlı fark olduğunu bildirmiştir. Buğdaycı (10), alkol kullanımı ile annenin alkol kullanması ve babanın alkol kullanması arasında ilişki olduğunu bildirmiştir. Çalışmamızda alkol kullanımının, annesi tütün içen öğrencilerde kullanmayanlara göre 2.3 kat, annesi alkol kullanan öğrencilerde kullanmayanlara göre 5.6 kat, kardeşi alkol kullanan öğrencilerde kullanmayanlara göre 5.2 kat, yine babası alkol kullanan öğrencilerde kullanmayanlara göre 2.5 kat, aile üyeleri dışında yakın çevresinde madde kullanan öğrencilerin, yakın çevresinde madde kullanmayan öğrencilerden 3.1 kat daha fazla alkol kullandığı saptanmıştır. Aile ve yakın çevresinde bağımlılık yapıcı madde kullanımı tütün kullanımında olduğu gibi alkol kullanımında da risk etkeni olduğu düşünülmüştür. Bunda alkole ulaşımın kolaylığı, aile üyelerinin rol modeli olması, aile ve yakın çevrede alkol kullanımına onay verilmesi ya da en azından onaylanmama durumunun olmaması etkili olabilir. Ayrıca çalışmamızda öğrencilerin anne-baba anlaşma düzeyinin ortalama olması tütün kullanımından farklı olarak alkol kullanımı olasılığını arttırmaktadır. Ulukoca ve arkadaşlarının (15) çalışmasında da aile içi iletişim düzeyi alkol kullanımı için bir risk etkeni olarak saptanmıştır.

Madde Kullanımı ile Sosyodemografik

Değişkenlerin İlişkisi

Brezilya’da üniversite öğrencileriyle yapılan çalışmada (24) yaşam boyu madde kullanım yaygınlığı %48,7, İngiltere’de %59 (21), Kanada’da %47.5 (27) bildirilmiştir. Ülkemizde yapılan çalışmalarda; yaşam boyu madde kullanım yaygınlığını %2.5 ile %10.4 arasında değişmektedir (5,6,9,10,15-17,28). Çalışmamızda yaşam boyu madde kullanım yaygınlığı bu oranlarla benzer olarak %11,0 saptanmıştır. Çalışmamızda aile ile birlikte yaşamaya karşın yalnız yaşamanın, tütün ve alkol kullanımında olduğu gibi madde kullanma olasılığını da arttırdığı saptanmıştır. Aynı zamanda anne ve babanın ortalama ve ortalama altında bir anlaşma düzeyine sahip olması da madde kullanım olasılığını arttırmaktadır.

Ege Üniversitesi öğrencilerinde yapılan çalışmada; annesi, babası veya kardeşi alkol kullanan, yakın çevresinde madde kullanan öğrencilerin madde kullanım yaygınlığının yüksek olduğu bildirilmiştir (6). Zonguldak’ta üniversite öğrencilerinde yapılan çalışmada, ailede alkol kullanan ve yakın çevresinde madde kullanan öğrencilerde, madde kullanımının daha yaygın olduğu bildirilmiştir (17). Boğaziçi Üniversitesi’nde yapılan çalışmada; çalışmaya katılan öğrencilerin madde kullanımı ile annenin tütün kullanması, ailede alkol kullanılması ve sosyal çevresinde madde kullanılması arasında ilişki olduğu bildirilmiştir (5). Bizim çalışmamızda, madde kullanımı olasılığının, kardeşi alkol kullananlarda kullanmayanlara göre 1.5 kat daha fazla, yakın çevresinde madde kullananlarda yakın çevresinde madde kullanmayanlara göre 13.3 kat daha fazla olduğu saptanmıştır. Ancak alkol kullanımında farklı olarak, ne annenin eğitim düzeyi ne de anne babanın tütün, alkol kullanımı madde kullanım olasılığını arttırmamaktadır. Yine ortalama altı ve ortalama başarı algısı ise madde kullanma olasılığını arttırmaktadır. Ülkemizde üniversite öğrencilerinde yapılan çalışmalar ile çalışmamız sonucunda; öğrencinin kendi sosyal çevresinin madde kullanımında önemli risk etkeni olduğu söylenebilir. Ayrıca aile bireylerinin alkol kullanıyor olması madde kullanımı için risk etkeni olabilir.

Çalışmamızın sınırlılıkları olarak; çalışmanın gönüllülük esasına dayanması, çalışmaya katılmayı reddeden öğrencilerin madde kullanıyor olabilme olasılıkları, anketlere doğru yanıt verilmeme olasılığı sayılabilir. Kısıtlılıklarına rağmen çalışmamız ciddi bir örneklem büyüklüğünde yapılmıştır ve önemli bir halk sağlığı sorunu olan gençlerde yasal ya da yasadışı madde kullanım yaygınlığına yönelik veriler sağlamaktadır.

Önleme programlarının hazırlanmasında tütün, alkol, madde kullanma olasılığını arttıran etkenlerinin dikkate alınması ve bağımlılık yapıcı maddeler ile ilgili bilgilendirme eğitimlerinin ilköğretim döneminden itibaren verilmesi gerekmektedir. Çalışmamızda öğrencilerin tütün, alkol ve diğer maddeleri ilk denedikleri yaşa baktığımızda tütün ve alkol kullanımının çoğunun üniversite öncesi dönemde olduğunu ancak madde kullanımının büyük çoğunluğunun üniversite döneminde olduğu görülmektedir. Gençleri bilgilendirme çalışmalarında bu kullanım çeşitliliğine göre eğitim planlamanın ve üniversite gençliğine yönelik bilgilendirme ve eğitim çalışmalarının da ihmal edilmemesi ve özellikle yasadışı maddelere ağırlık verilmesi gerekmektedir.

KAYNAKLAR

1.Doğan O. Sivas ilindeki lise öğrencilerinde madde kullanımı yaygınlığı. Bağımlılık Dergisi 2001; 2:53-56.

2.Kaya N, Çilli AS. Üniversite öğrencilerinde nikotin, alkol ve madde bağımlılığının 12 aylık yaygınlığı. Bağımlılık Dergisi 2002; 3:91-97.

3.Yüncü Z. EAlkol madde kullanım bozukluklarında etiyoloji. İçinde Evren C, Ögel K, Uluğ B (editörler). Alkol Madde Bağımlılığı Tanı ve Tedavi El Kitabı, Türkiye Psikiyatri Derneği Yayınları, Ankara, 2012: 19-33.

4.Yıldız EU. Ergen madde kullanımına kuramsal bakış. İçinde E Coşkunol H (editör). Ergenlerde Sigara, Alkol ve Madde Kullanımı Hazırlayıcı ve Koruyucu Etkenler. Ege Üniversitesi Yayınları, İzmir, 2011:17-30.

5.Taner S. Prevalence of tobacco, alcohol and substance use among undergraduate Bosphorus University students and exploration of specified risk factors. Unpublished Master Thesis, Bosphorus University, Institute of Social Sciences, Istanbul, 2005.

6.Güler A. Ege Üniversitesi hazırlık sınıfı öğrencilerinde tütün, alkol ve madde kullanımı ve soyo-ekonomik düzey etkisi. Yayınlanmamış Uzmanlık Tezi, Ege Üniversitesi, Halk Sağlığı Anabilim Dalı, İzmir, 2008.

7.Fagerstrom KO, Heatherton TF, Kozlowski LT. Nicotine addiction and its assessment. Ear Nose Throat J 1990; 69:763-765.

8.Uysal MA, Kadakal F, Karşıdağ C, Bayram NG, Uysal Ö, Yılmaz V. Fagerstrom test for nicotine dependence: reliability in a Turkish sample and factor analysis. Tuberk Toraks 2004; 52: 115-121.

9.Şimşek Z, Koruk İ, Altındağ A. Harran Üniversitesi Tıp Fakültesi ve Fen-Edebiyat Fakültesi birinci sınıf öğrencilerinin riskli sağlık davranışları. Toplum Hekimliği Bülteni 2007; 26:19-24.

10.Buğdaycı G. Üniversite öğrencilerinin sigara, alkol ve madde kullanımını etkileyen sosyal, kültürel ve ekonomik süreçler “Sakarya Üniversitesi örneği”. Yayınlanmamış Uzmanlık Tezi, Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Sakarya, 2008.

11.Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü “Küresel Yetişkin Tütün Araştırması Türkiye Raporu-2010”, Ankara. http://www.sigarabirakmadaogrenmezemini.org/media/downloads/KYTA_Kitap.pdf. Erişim Tarihi Haziran 11, 2013.

12.Yurt-Öncel S, Gebizlioğlu ÖL, Aliev-Alioğlu F. Risk factors for smoking behavior among university students. Turkish Journal of Medical Sciences 2011; 41:1071-1080.

13.Çakıcı E, Çakıcı M, Eş A, Ergün D. The prevalence and risk factors of substance use among university students in Turkish Republic of Northern Cyprus. Anatolian Journal of Psychiatry 2014; 15:108-115. [CrossRef]

14.Turhan E, İnandı T, Özer C, Akoğlu S. Üniversite öğrencilerinde madde kullanımı, şiddet ve bazı psikolojik özellikler. Türkiye Halk Sağlığı Dergisi 2011; 9:33-44.

15.Ulukoca N, Gökgöz Ş, Karakoç A. Kırklareli Üniversitesi öğrencileri arasında sigara, alkol ve madde kullanım sıklığı. Fırat Tıp Dergisi 2013; 18:230-234.

16.Görgün S, Tiryaki A, Topbaş M. Üniversite öğrencilerinde madde kullanma ve anne babaya bağlanma biçimleri. Anadolu Psikiyatri Dergisi 2010; 11:305-312.

17.Saraçlı Ö. Zonguldak Karaelmas Üniversitesi öğrencilerinde sigara, alkol ve madde kullanımı ile ilişkili bireysel ve psikososyal faktörler. Yayınlanmamış Uzmanlık Tezi, Karaelmas Üniversitesi Tıp Fakültesi Psikiyatri Anabilim Dalı, Zonguldak, 2007.

18.Sağlık Bakanlığı, Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü “Ulusal Hastalık Yükü ve Maliyet Etkililik Projesi: Hane Halkı Araştırması Ara Raporu’’, 2003, Ankara. http://www.toraks.org.tr/userfiles/file/ulusal_hastalik_yuku_hanehalkiTR.pdf. Erişim Tarihi Mayıs 22, 2013.

19.Tot Ş, Yazıcı K, Ertekin Yazici A, Erdem P, Bal N, Özmen M, Çamdeviren H. Mersin Üniversitesi öğrencilerinde sigara ve alkol kullanım yaygınlığı ve ilişkili özellikler. Anadolu Psikiyatri Dergisi 2002; 3:227-231.

20.Çivi S, Şahin TH. Selçuk Üniversitesi Tıp Fakültesi ve Sağlık Hizmetleri Meslek Yüksekokulu öğrencilerinin sigara konusundaki bilgi, tutum ve davranışları. Aile ve Toplum Dergisi 1991; 1:49-52.

21.Webb E, Ashton CH, Kelly P, Kamali F. Alcohol and drug use in UK university students. Lancet 1996; 348:922-925. [CrossRef]

22.Atwoli L, Mungla PA, Ndung’u MN, Kinoti KC, Ogot EM. Prevalence of substance use among college students in Eldoret, Western Kenya. BMC Psychiatry 2011; 11:34. [CrossRef]

23.Leatherdale ST, Hammond D, Ahmed R. Alcohol, marijuana, and tobacco use patterns among youth in Canada. Cancer Causes Control 2008; 19:361-369. [CrossRef]

24.Andrade AG, Duarte Pdo C, Barroso LP, Nishimura R, Alberghini DG, Oliveire LG. Use of alcohol and other drugs among Brazilian college students: effects of gender and age. Rev Bras Psiquiatr 2012; 34:294-305. [CrossRef]

25.Çamur D, Üner S, Çilingiroğlu N, Özcebe H. Bir üniversitenin bazı fakülte ve yüksekokullarında okuyan gençlerde bazı risk alma davranışları. Toplum Hekimliği Bülteni 2007; 26:32-38.

26.Evren H. Trakya Üniversitesi öğrencilerinin riskli sağlık davranışları ve sağlık hizmeti kullanımları. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Trakya Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Edirne, 2008.

27.Adlaf EM, Gliksman L, Demers A, Newton-Taylor B. Illicit drug use among Canadian University undergraduates. Can J Nurs Res 2003; 35:24-43.

28.Yalçın M, Eşsizoğlu A, Akkoç H, Yaşan A, Gürgen F. Dicle Üniversitesi öğrencilerinde madde kullanımını belirleyen risk faktörleri. Klinik Psikiyatri Dergisi 2009; 12:125-133.

MAKALE GÖNDER
11. Ulusal Alkol ve Madde Bağımlılığı Kongresi
DÜŞÜNEN ADAM BROŞÜRLERİ
KAPAK
Creative Commons Lisansı

Düşünen Adam : Psikiyatri ve Nörolojik Bilimler Dergisi Creative Commons Alıntı-Gayriticari-Türetilemez 4.0 Uluslararası Lisansı ile lisanslanmıştır.
Düşünen Adam - Psikiyatri ve Nörolojik Bilimler Dergisi
Bakırköy Prof. Dr. Mazhar Osman Ruh Sağlığı ve Sinir Hastalıkları Eğitim ve Araştırma Hastanesi
Yayıncı
Yerküre Tanıtım ve Yayıncılık Hizmetleri A.Ş.